UNIVERZITETSKI FILOZOF
DRAGIŠA ĐURIĆ
(1871-1941)

Kao sin radikalskog prvaka i narodnog tribuna prote Milana, Dragutin-Dragiša Đurić nije nastavio očekivanim očevim putem, ni zanatom ni politikom. Rođen je u Užicu 1871. godine u tada znamenitoj porodici, koja više ne postoji u ovom gradu. Studira najpre prirodnomatematički odsek Velike škole u Beogradu, potom u Beču, da bi nastavio studije prava u Petrogradu, a kada ga ruska carska vlast proteruje zbog širenja levičarskih ideja (baš kao i srbijanska i austrijska pre toga), upisuje se 1896. godine u Lajpcigu na filozofiju, gde i doktorira 1902. kod poznatog pozitiviste Ernsta Lasa. U toku 1893/94. u Užičkoj gimnaziji, u rasponu između Beograda i Beča, radio je kao predavač filozofske propedeutike.

Mada je bio jedan od osnivača Srpske socijaldemokratske partije, već 1903. uspeva da dobija mesto docenta na Velikoj školi, potom Univerzitetu u Beogradu (gde otpočetka dominiraju radikali) i to po svemu sudeći, intervencijom samoga Nikole Pašića. Predsednik srbijanske vlade će, naime, narednih 20 godina brinuti o sinu svoga partijskog kolege kao o svom štićeniku i omogućiti mu uspon u univerzitetskoj karijeri, uprkos uglavnom lošim ocenama stručne filozofske javnosti (na prvom mestu svemogućeg Branislava Petronijevića). Đurić je bio dugogodišnji urednik partijskog glasila SSDP "Život" na čijim stranicama je uglavnom objavljivao najveći deo svojih članaka i rasprava.

Posle Prvog svetskog rata distancira se od boljševičke struje u partiji i pristupa socijalistima Živka Topalovića, zajedno sa većom grupom tzv. centrumaša, među kojima je bio i Dragiša Lapčević. U naredne dve decenije biće predavač istorije filozofije i opšte etike, napisaće nekoliko desetina članaka iz gotovo svih tadašnjih filozofskih disciplina i objaviće pet stručnih knjiga (Problem subjekta i objekta, Filosofija istorije filosofije, Filosofija fenomena sad, Praizvor filosofije i Opšta etika). Nakon aprilskog sloma, 1941. godine, već kao sedamdesetogodišnjak, povlači se sa porodicom u Užice, gde nesrećnim sticajem okolnosti gine na Marinom bregu. Ubijen je, naime, od strane nemačke motorizovane jedinice zbog sumnjivog pretrčavanja livade!

Mišljenja o vrednosti Đurićeve filozofije do kraja su ostala podeljena. Jedni su ga smatrali originalnim i plodnim misliocem, drugi su ga kritikovali, osporavali pa čak i njegovo delo nazivali "skandalom za Beogradski univerzitet". Kao i uvek, istina je negde između: iako nije umeo da ekonomiše rečima ( u delu Filosofija fenomena sad termin "sad" upotrebio je čak 4.000 puta!), vulgarizovao stavove glavnih mislilaca i iznosio izvesne banalne ideje (kao o "zooetici"), uspeo je da stvori donekle originalan pozitivistički sistem koji je nazvao genetički naturalizam.

Po Đuriću, filozofija je definisana pozitivistički kao opšta nauka o prirodi odnosno totalitetu svih prirodnih procesa i organizama, od kojih je društvo samo jedan. Stvarajući pod uticajima Spensera, Hekela i Lasa (korelativizam), Dragiša Đurić je povezao prirodnonaučnu filozofiju pozitivizma sa marksizmom i istorijskim materijalizmom. On materiju shvata, kao i Spenser, kao osnovnu supstancu iz koje se živi svet razvija evolucijom a ukupni pravac promena se odvija procesom diferencijacije, odnosno stvaranja heterogenog iz homogenog. Život se stvara sam od sebe (generatio spontanea), razvijajući se iz neorganske materije, pri čemu se prve manifestacije psihičkog zapažaju još kod najprostijih organizama, što naš filozof imenuje psihoplazmom. Saznajni fenomeni su korelativni sa psihičkim a ovi su paralelni sa prirodnim fenomenima. Zato je za njega i etički fenomen u osnovi prirodan, pa stoga izvore morala ne možemo tražiti niti u metafizici, niti u religiji, već u održanju društva koje samo sebi propisuje norme, a u funkciji evolucionističkog prilagođavanja u borbi za opstanak.

Istorija društva jeste stalni napredak od plemena preko državnih uređenja do internacionalizovanog čovečanstva i globalnog društva, u kojem se i sam čovek razvija do više organske vrste - nadčoveka. Ljudski progres je neprekidna smena ideala kroz surovu klasnu borbu, koja uvek daje novi kvalitet. Tako je Dragiša Đurić hteo da spoji Ničeovo i Marksovo učenje da bi objasnio svoju teoriju o nadistorijskom čoveku, odnosno čoveku koji će biti proizvod istorije, ali istoriju više neće stvarati pošto je proces njegovog prirodnog i istorijskog razvoja okončan.

_________________________________________________________________________