FILOZOF ISTORIJE
BOŽIDAR KNEŽEVIĆ
(1862-1905)

"Kao što je u jednom žiru zatvoren ceo hrast, tako je u istoriji ljudskog uma zatvorena istorija kosmosa."

Kao tek svršeni velikoškolac, diplomant sa istorijsko-filološkog odseka Filozofskog fakulteta u Beogradu, došao je 1884. godine i u Užičkoj gimnaziji ostao pet godina kao predavač francuskog jezika, istorije i filozofske propedeutike. Hroničari su zabeležili da je od početka do kraja svog boravka u ovom gradu nosio gorčinu zbog sujetnog nerazumevanja beogradskih intelektualnih krugova koji ga nisu prihvatili i ćiftinske distance koju je užička čaršija pokazivala nazivajući ga osobenjakom. Duhom izdignut iznad osrednjosti provincijskih profesora, sa stalnim nastojanjem da obezbedi državnu stipendiju za usavršavanje u inostranstvu, u celosti nezainteresovan za spoljna dešavanja i čaršijske spletke, bez prijatelja i uporišta u političkim krugovima, slobodouman i britak na jeziku, svakako da je mediokretima davao povoda za takvo mišljenje.

Kneževićev stav prema svakodnevici bio je donekle preziran, što se vidi ne samo iz beleški savremenika o njegovoj skromnosti i jedinstvenosti ("osobena priroda snažnih uverenja na koja se nije moglo uticati, bez smisla za svakidašnji život, sav predan filosofiji"), već i po bizarnom podatku da je odbijao da bude fotografisan, pa jedinu sliku njegovog lika imamo na osnovu crteža slikara Nikole Zege, koji ga je tajno slikao dok je filozof bio profesor Čačanske gimnazije (nasuprot Užičanima, Čačani su svog filozofa lepo primili, u hronikama ga opisali kao impresivnog i dostojanstvenog čoveka i postavili ga na mesto direktora Gimnazije).

Ceo Kneževićev život, od rođenja na Ubu 1862. godine do prerane smrti od tuberkuloze u 43. godini, 1905. u Beogradu, bio je obeležen krajnjom nemaštinom, trošenjem u tegobnom radu da bi se izdržavao tokom školovanja, mukotrpnim profesorskim položajem i brigom i za svoju i porodicu svoga brata, čestim premeštanjem iz jedne u drugu gimnaziju (iz Užica u Niš, Čačak, Kragujevac, ponovo Čačak i Šabac), nedostatkom potrebnih sredstava za istraživački i prevodilački rad, što mu je, uz stalno saplitanje iz akademskih krugova, onemogućilo da se profesionalno izgradi i za života dobije potrebno priznanje naučnika i mislioca. O tome najbolje svedoči i zakasnelo priznanje Jovana Skerlića koji je u nekrologu ovom filozofu, potomku kneza Iva od Semberije zapisao: " Smrt njegova probudila je pozne simpatije kod šire publike, kao što to kod nas redovno biva..." Čuveni srpski kritičar je primetio, osvrćući se na ukupnu duhovnu pojavu njegovu, i naročito na njegove Misli, koje su pokazanom "visinom misli i književnim izrazom" zauzele "odelito i časno mesto u srpskoj književnosti" da je Kneževićev stvaralački lik "lirika intelekta i apoteoza misli". I akademski krut Kneževićev zemljak, tada uticajni univerzitetski filozof, Brana Petronijević škrto je zabeležio da je mislilac "ostavio traga za sobom", svrstavši ga među retke umne ljude u kratkoj istoriji filozofije kod Srba. Ni to pa ni činjenica da je tek poslednje tri godine života proveo u srpskoj prestonici, gde je zbog ukupnog prevodilačkog i naučnog rada bio postavljen za profesora prestižne Prve beogradske gimnazije, člana Glavnog prosvetnog saveta i drugog urednika Srpskih novina (konačno čak i odlikovan!), nije pomoglo da se barem donekle umanji nepravda prema ovom izuzetnom čoveku, koji će tek po smrti dobiti priznanje koje je celog života očekivao. Čak ni tada protivnici ga nisu ostavljali na miru, jer pošto su zauzeli katedru za istoriju novog veka, u koju je Knežević polagao sve svoje nade, obrušili su na delo misliočevo, pravdajući time netrpeljivost prema njemu za života.

Osvetljavajući Kneževićeve biografske crte nalazimo verodostojne pretpostavke da je još za vreme petogodišnjeg službovanja u Užičkoj gimnaziji započeo sa skiciranjem svog glavnog dela Principi istorije i beleženjem sentenci koje će ugraditi u prvo izdanje Misli (1902). Uporedo sa usavršavanjem u francuskom i nemačkom, Knežević u Užicu otpočinje samostalno učenje engleskog jezika i predano čita filozofsku literaturu, na prvom mestu Spensera /Spencer/ i Bekla (Beckel/. Za kratko vreme dobro je savladao engleske istorijske izvore i nemačko-francusku filozofiju, tako da je uradio prve prevode sa engleskog (Bekla i Drepera) i dobio mesto profesora opšte istorije i filozofske propedeutike (tj. uvoda u filozofiju). Time je užičkim gimnazijalcima bio odlična dopuna u predavanju znanja iz filozofije istorije i društva, u odnosu na prirodnonaučnu dimenziju koju je interpretirao Dobroslav Ružić. Još značajnije je da je Božidar Knežević svojim mislilaštvom zapravo i uveo filozofiju istorije kao disciplinu u istraživački korpus srpske filozofije, a zametak toga bio je, po svoj prilici, očevidan još u Užičkoj gimnaziji.

Sva dela Božidara Kneževića, Aforizmi o istoriji (još neobjavljeno, čuva se u Narodnoj biblioteci u Beogradu), Istorijski kalendar, Istočni narodi uopšte, Religija u istoriji, Proces istorije čovečanstva i njen odnos prema drugim naukama, kao i kapitalno delo Principi istorije (I, Red u istoriji, 1898; II, Proporcija u istoriji, 1901) i Misli zapravo su samo varijacije nekoliko glavnih teza koje se u osnovi nisu menjale od užičkog perioda pa do smrti. U njima on izlaže svoju sintetičku filozofiju prirode (kosmosa) i društva, odnoso celokupnu kosmologiju, ontologiju, antropologiju, etiku i estetiku. Epistemološko težište mislilaštva Bože Kneževića počiva na njegovom uverenju da je istorija najviša filozofija, bilo da je reč o evolutivnom razvijanju prirode i celokupne stvarnosti, ili nastanku čoveka i društva, koji su deo sveta panistoristički prikazanog u jedinstvu ontološkog i aksiološkog. Pri tom, iako je dobro zagazio u vode monističke i deističke metafizike (najbliže Spinozi), Knežević je jasno povlačio materijalistički i pozitivistički kurs svoje filozofije. Zapravo su oba ova aspekta bila u funkciji stvaranja grandioznog filozofskog sistema, sadržajnog i koherentnog, koji zbog filozofovog kratkog stvaralačkog veka nije mogao biti dosledno ostvaren.

Istorija, kao "najviši um" kod Kneževića filozofski razumeva sve stvari kao delove iste celine, koja se iz stanja prahaosa i neorganskog agregata linerano razvija zakonima proporcije i reda do svog konačnog cilja - pravde ("adekvatnosti") kosmičkog poretka. Principom reda manifestuje se dinamički momenat određenja stvari, dok princip proporcije demonstrira oblike nastajanja totaliteta, postanak i međuuslovljenost pojedinačnih bića i formi.

Svet se kreće putem evolucije, razvijanjem od primitivnog do savršenog u procesu kontinuacije, a onda obrnutim putem, disolucijom, postepeno će sve biti vraćeno u prvobitno stanje. Najvažniji momenti ovih procesa opredeljuju se po načelima svrsishodnosti (potrebe) i samodiferenciranja prirode odnosno boga. Red stvari u istoriji, odnosno stvarnosti postavljen je dinamički, i najbolje se može opisati kroz opšta načela spiritualizma i deizma. Svoje teze Knežević dokumentuje brojnim primerima iz prirodnih nauka i istorije čovečanstva.

Mnogo veću pažnju kod filozofske publike Knežević je privukao svojom moralističkom filozofijom sažetom u oko 1.000 aforistički izraženih misli. Ponajviše sličan velikom Kantu, koji je dao sliku sveta ne kročivši van rodnog Kenigsberga, i naš filozof je duhovnim sagledavanjem celine stvarnosti uspeo ne samo da prevaziđe svoj provincijski životni milje, nego u ponečemu i nadmaši svoje velike evropske uzore. Zato je, kako je zaključio istraživač naše filozofske prošlosti Dragan Jeremić (O filozofiji kod Srba) dostigao u srpskoj književnosti ono mesto koje u francuskoj moralističkoj književnosti zauzimaju Montenj, Paskal, Šamfor ili Žuber. I po tome, i po moralnim shvatanjima možemo ga s pravom smatrati srpskim Montenjom. Naša tragika je utoliko veća što ni gotovo sto godina od smrti Božidara Kneževića nismo svesni njegove snažne misaone pojave.

________________________________________________________________________