DOBROSAV RUŽIĆ
(1854?-1918)

Jedan od prvih užičkih mislilaca i naučnika u širem smislu bio je Dobrosav Ružić, rodjenjem Čačanin (istorijski izvori nisu saglasni kada je rođen, pa se navode i 1849. i 1854. godina), životom Užičanin, jer je u ovom gradu s prekidima proveo oko dvadeset godina (umro je u Kragujevcu 1918)

Studirao je prirodne nauke ili bolje rečeno filozofiju prirode kroz empirijski studij u okviru filozofskih fakulteta u Pragu, Požunu (današnja Bratislava), Minhenu, Beču, Cirihu, Jeni i Lajpcigu. U Lajpcigu je kod čuvenog i tada najuticajnijeg nemačkog profesora Ernesta Hekela /Haeckel/ doktorirao filozofiju na tezi o monističkom shvatanju prirode. Hekel je bio veoma zadovoljan mladim srpskim studentom da ga je izabrao za svog asistenta. Uslovljen državnom stipendijom mladi Ružić, međutim, ubrzo napušta Lajpcig i vraća se u Srbiju. Ministarstvo prosvete raspoređuje ga u Užičku gimnaziju, gde od 1878. godine predaje prirodoslovlje, odnosno jestastvenicu.

Kao profesor, Ružić je bio prvi koji je u ovaj grad uneo naučni duh Evrope prenoseći znanja iz zoologije, botanike i antropologije. Za njegov rad u ovoj školskoj ustanovi, koja je zadugo bila i jedina institucija kulture u palanačkoj varoši kakvo je bilo Užice, vezuje se i prva prirodnjačka zbirka i kabinet za antropologiju koji je evropejac Ružić opremio sa posebnom revnošću. Kao rezultat botaničkih istraživanja nastale su njegove rasprave O mirisu i O cveću. Uvaženi gradjanin Užica, ostavio je gradu u kome je službovao česmu u Velikom parku, podignutu 1894. godine.

Nije zanemarljivo ni književno stvaralaštvo Dobrosava Ružića. U njemu se ogleda lucidnost jednog duha koji je tragao za izrazom u više oblasti. U istoriju je, pre svega, ušao kao autor kozerija koje je objavljivao pod pseudonimom u rubrici Pisma iz Užica u opozicionom listu Videlo, kao i listu omladine beogradske Velike škole, Pobratimstvo. Ova ostvarenja samostalno je publikovao u delima Suvremena ćeretanja (1891, 1892), Palanačko ćeretanje (1892) i Jedno pismo s ovog sveta na onaj drugi (1898). Oprobao se i kao pesnik i mada se nije proslavio, njegova istorijska drama Stefan Dečanski izvođena je tokom 1918. godine u Narodnom pozorištu u Beogradu. Napisao je još dve pozorišne igre: Kako je žena prevarila muža i Milijarderski prohtev. Pisao je putopise iz istočne Srbije, Crne Gore i Bosne, kao i memoarske zabeleške o starom Užicu, događajima i ljudima s kraja 19. veka.

Iako je prevashodno poznat kao književnik, filozofski rad Dobrosava Ružića, vrednovan u kontekstu ondašnjih naučnih prilika u Srbiji, Užicu naročito, ne bismo smeli potcenjivati. Ružićev filozofski rad nosi tri glavne karakteristike, tipične za većinu školovanih srpskih mislilaca 19. veka: a) pokušaj da se u duhovni i naučni ambijent Srbije (tj. i u samostalnom stvaralaštvu i pedagoškoj karijeri) unese nemački akademski duh prenesen sa tamošnjih univerziteta na kojima su se školovali naši prvi intelektualci, b) preuzimanje ideja i učenja nemačkih savremenih mislilaca, uglavnom epigona i c) pozitivističko shvatanje filozofije i nauke, odnosno antimetafizički pogled na svet.

S obzirom na ove osobenosti, u Ružićevom slučaju očituje se uticaj lajpciške prirodnonaučne škole i Hekelove filozofije, koja je poznata pod nazivom monizam. To je takav filozofski, zapravo ontološki (ontologija je filozofska disciplina koja se bavi problemom bića, odnosno suštinom svega postojećeg) pravac koji svu raznolikost prirode svodi na jedan jedinstven princip (grč. monos - jedini). Hekelov oblik monizma bio je materijalistički i mehanicistički, što znači da je svu stvarnost svodio na jedan materijalni princip koji se objašnjava zakonima mehanike. Taj tada, među prirodnjacima, veoma raširen oblik pozitivizma smatran je reprezentativnom prirodnom naukom u koju su inkorporirana i znanja iz fizike, matematike, biologije i hemije, ali sjedinjene filozofskom potkom koja spekulativno vezuje činjenice iz naučnog iskustva i prirodnjačkih istraživanja.

Međutim, svaki od filozofa prirodnjaka 19. veka izdvajao je jednu od prirodnih nauka kao polaznu u tumačenju prirodnih pojava. Hekel je sintetički uzimao da je to fizička biologija darvinskog tipa, a takav rezon prihvatio je i Ružić. Po njihovom uverenju, dakle, evolucija je središnji princip prirodnih nauka koji omogućava da se objasni zbunjujuća raznovrsnost celokupnog živog sveta. Ružićeva doktorska disertacija nije sačuvana, ali sa velikom verovatnoćom možemo pretpostaviti da je glavne teze svoje doktorske teze on prilagodio i objavio u časopisu Otadžbina u petoj knjizi za 1880. godinu, pod nazivom Šta je to monizam? Monizam, po našem misliocu, "dokazuje svuda samo jedinstvo, i svodeći sve pojave na jedinstvo ili spoj množine drugih pojava ili stvari, i ovu množinu reducirajući na kretanje i osećanje kao osnovu vasione i pojava naših, on postaje najmoćnija i najobjašnjivija filosofija koja nam je jedina u stanju da objasni kako fizičke tako i psihičke pojave". Kretanje i osećanje su, dakle, dva "zakona" koji vladaju u vasioni a sam život "nije ništa drugo do suma fizičkih i hemiskih procesa koji se vrše usled kretanja i osećanja".

U okviru svojih "naturfilosofskih" razmišljanja Ružić, filozof-biologist, analizira i mesto i ulogu čoveka u sistemu prirode. Po tome je on i prvi užički antropolog. Podstaknut rezultatima Ludviga Noarea /Noiret/, epigonskog mislioca moniste, i velikog uzora Ogista Konta, filozof Ružić smatra da je čovek, iako najviše biće na evolutivnoj lestvici prirode, još nesavršen pa je stoga "celj čovekova sopstveno usavršavanje; život u celini, u čovečanstvu, i za čovečanstvo. Dužnost je čovekovo da svojom snagom i unutarnjom slobodom postigne ono savršenstvo koje je ujedno u stanju da podstiče carstvo čovečnosti i da ostvaruje vladu dobrog i blagorodnog". Time će čovek i priroda stajati u neposrednoj vezi a između prirodnih i društvenih zakona vladaće isti princip jedinstva suprotnosti, odnosno harmonije svetskog poretka stvari i živog sveta.

Mada ove svoje teze nije do kraja razvio i produbio, ponajmanje pokušao da od njih napravi naučno-filozofski sistem osoben za ono doba, Ružićevi filozofski nazori su značajni jer su bili novina u ondašnjoj filozofiji kod Srba, čime je naš mislilac doprineo bogaćenju nacionalne filozofije i dao podsticaje drugim filozofima. Jedan od njih je i poznati Milan Kujundžić Aberdar (1842-1893), neuspeli pesnik i filozof-eklektik, profesor filozofije na Velikoj školi u Beogradu, potonji ministar, diplomata i akademik. Ružić je bio njegov savremenik, ali u pogledu pozitivističkih odnosno monističkih stavova, iako mlađi, veliki prethodnik slavnom univerzitetskom profesoru koji je, školovan na Oksfordu, kasnije prihvatio uticajan nemački naučni pravac. Ostaje nam da nagađamo da li bi Ružić bio bolji i poznatiji mislilac da je njegova karijera nekim slučajem krenula putem univerziteta a ne gimnazijske službe u srbijanskoj provinciji kakvo je bilo Užice, sa svim svojim skromnim mogućnostima za naučni i istraživački rad. Ostaje nam i žaljenje što i kao takav, Ružić nije dovoljno vrednovan u kulturi našeg kraja, jer sem česme koju je sam podigao u čast ovom gradu, Užičani nisu sačuvali trajno sećanje na svog slavnog građanina.

_________________________________________________________________________