Socijalistička misao iz Evrope u Srbiju, ne računajući predistoriju iz vremena prvih levičarskih mislilaca - Žujovića, Mite Cenića i Svetozara Markovića, dolazi tek krajem devedesetih godina 19. veka, u vreme pojave sindikalnog pokreta industrijskih radnika u zaostaloj balkanskoj državici.

Socijalistički pokret kod Srba dugo je, čak do dvadesetih i tridesetih godina 20. veka, bio sadržan samo u prenošenju fragmenata marksističke i levičarske filozofije odnosno publicistike i primeni njenih postavki u uslovima zaostalog srpskog društva. Ovde je trebalo da posluži, kao i drugde, uglavnom kao sredstvo sindikalne borbe ili deo političkog programa socijalističke odnosno komunističke stranke. Otuda prvi socijalisti-mislioci nisu ni imali većih filozofskih ambicija (a nisu ih ni mogli razviti zbog osobene društvene sredine i siromašnih pretpostavki za razvoj duha), jer im je prevashodni cilj bio da stvore radničku partiju na osnovu marksističkih studija društva. Zbog toga je socijalistička literatura ovde najmanje bila plod teorijske, odnosno filozofske kontemplacije, već je postavljana i tumačena tako da "služi praksi i životnim potrebama radničkog pokreta".

Nakon formiranja Srpske socijaldemokratske partije, 1903. godine, prve strogo levičarske političke organizacije kod Srba, brojni Užičani učestvuju u njenom radu i rukovođenju, prenoseći i razvijajući idejne struje međunarodnog radničkog pokreta u širokom obimu, od anarhizma i anarhosindikalizma, preko revizionizma, austromarksizma, socijaldemokratije do ortodoksnog komunističko-boljševičkog etatizma. Sva tri predvodnika srpske socijalističke partije i ideologije bili su iz Užica - Radovan Dragović, Dimitrije Tucović i Dušan Popović - kao i njihovi najbliži saradnici u početku, potonji protivnici i socijalistički "disidenti" - anarhosindikalista Krsta Cicvarić, socijalisti Dragiša Lapčević, Dragiša Đurić, Nedeljko Divac i Živko Topalović, koji se distanciraju od komunističko-revolucionarne struje u SSDP (u Vukovaru, 1920. godine ova stranka, netom nazvana Socijalistička partija, prerašće u Komunističku partiju Jugoslavije). Po ovoj socijalističkoj grupi, koja je delovala još u Užičkoj gimnaziji krajem 19. veka, Užice će već za režima Obrenovića važiti kao "rasadnik socijalističkih ideja" i latentan izvor unutrašnje komunističke zavere, što neće zaboraviti ni Karađorđevići kada budu postavljali svoje ministre unutrašnjih dela.

Prvi vođa srpskih, odnosno užičkih socijalista, Radovan Dragović (1878-1906), stolarski radnik i samouki marksist, poznat je kao pisac niza publicističkih i novinarskih tekstova u kojima je, do kraja posvećen idealu radničke slobode i konceptu istorijskog materijalizma, raspravljao o teorijskim načelima i praktičnim problemima socijalističkog pokreta u Srbiji. Bez dovoljno filozofske obrazovanosti, ovaj "prvi profesionalni socijalistički novinar u Srbiji", pisao je o utopijskom socijalizmu, na koji se kritički osvrnuo, držeći istovremeno da su jedini pravi ideolozi socijalizma kod Srba bili oni koji su se prvi pojavili i shvatili potrebe specifičnog samorazvoja socijalističkog društva na Balkanu - Svetozar Marković, Mita Cenić i Vasa Pelagić.

_________________________________________________________________________