Najpoznatiji lider srpskih socijalista, Dimitrije Tucović, sin zlatiborskog prote i po obrazovanju pravnik, koji je zarad partijske i političke karijere napustio ambiciju o doktoratu u Berlinu, bio je preteča boljševizma u Srbiji, i verovatni komunistički lider jedinstvene jugoslovenske partije, da nije poginuo kao rezervni oficir srpske vojske u Prvom svetskom ratu.

Kao vođa SSDP uvodi je u Drugu internacionalu, gde tesno sarađuje sa Rozom Luksemburg i samim Lenjinom, dok je na domaćoj sceni, u srpskoj istoriji ostao upamćen kao protivnik nacionalnih oslobodilačkih ratova i odbrambenog (u srbijanskom parlamentu jedini je sa svojim socijalistima 1914. glasao protiv ratnih kredita srpske vlade koji su bili potrebni da se vojska i država pripreme za odbranu).

Jedini je od svih užičkih socijalista zastupao antinacionalni program SSDP u ime tzv. proleterskog internacionalizma, pa je u knjizi "Srbija i Arbanija" osudio srpsko oslobađanje Kosova i Metohije kao "imperijalističko osvajanje" i zalagao se za njegovo pripajanje Albaniji. Pored toga što je verovatno prvi Srbin koji je podržao ideju Velike Albanije, bio je jedan od prvih koji je prihvatio koncept stvaranja novih nacija (makedonske) od srpske i zalagao se za komunističku Balkansku federaciju sastavljenu od Jugoslavije, Bugarske i Albanije.

Pored relativno dobrih prevoda dela austrijskih i nemačkih teoretičara, kao i radova samog Marksa i Lenjina, Tucović je poznat kao prvi značajniji savremeni teoretičar marksizma kod Srba, koji je u prilično prihvatljivoj meri protumačio Marksovu filozofiju i u mnogo čemu produbio ideje Svetozara Markovića i Živojina Žujovića. U delu "Dogma ili teorija?" on najkonsekventnije raspravlja o ideji socijalizma i njenom tadašnjem stanju u Evropi, ističući potrebu da se ne zanemari teorijski aspekt filozofije humanog društva i njenog mesta u odnosu na političku i ekonomsku borbu radničkog pokreta za proleterski koncept zajednice.

Tucović je zapazio dve struje u teoriji tzv. naučnog socijalizma, čije su razlike u osnovi filozofske i spore se oko determinističkog ili nedeterminističkog shvatanja prirode i samog društva - jedni su za naglašenu materijalističku dimenziju stvarnosti, odnosno determinizam svih pojava, a drugi za njenu antropološko-humanističku varijantu. Odatle on zaključuje da se "društvo kreće i razvija po svojim unutrašnjim zakonima" ali iako "istorijska nužnost", socijalističko društvo se ne može razvijati stihijno - evolucijom, već revolucionarnom borbom inspirisanom humanističkim idealima.

Poslednji u triju užičkih socijalističkih lidera s početka veka, Dušan Popović, najsvestraniji i najobrazovaniji, sebe je nazivao "naučnim socijalistom" i "internacionalistom". Od Tucovića je bio filozofski obrazovaniji i kao mislilac dublji, ali mu je nedostajalo sistematičnosti i političkog pragmatizma, koji sa današnje vremenske distance i ne mora da bude nedostatak, već više govori o njegovoj akademskoj prirodi nespojivoj sa politikantstvom ondašnjih stranaka.

Filozofski, Popović utvrđuje primarnost materije nad svešću i kao osnovu saznanja i kriterijum istine uzima praksu. Kao što u prirodi postoji uzročno-posledična zakonomernost, zakonitost mora postojati i u istoriji, koju pokreću i opredeljuju klasni interesi svakog društva, jer društva svih epoha imaju klasno obeležje. Pored principa klasne borbe, Popović vidi i još jedan presudan činilac društveno-istorijskog razvoja, a to je jedinstvo nacionalnog i klasnog. On, naime, realno uviđa da se ne može zanemarivati nacionalno u odnosu na klasno (čime je znatno ispravnije rezonovao od Tucovića), jer svaka država "sačinjava i predstavlja izvesno prirodno jedinstvo", tj. kulturno-istorijsku, državnu i nacionalnu celinu, ali ipak u njoj manje ili više vlada stalna klasna borba. Popović je imao uravnotežen nacionalni stav i kada su bili u pitanju srpski odbrambeni i oslobodilački ratovi, kao i problem makedonske nacije. Društveni zakon koji ima svojstva konstante je, po njemu, zakon vrednosti, a ekonomski i socijalno-reformatorski način borbe radnika legitiman su vid socijalne revolucije, kao i oružano-prevratni. Posebnom krugu problema - militarizmu i pacifizmu, religiji i etici kao i dijalektičkim zakonima - Popović je posvetio značajnu pažnju, čime je potvrdio svoju znatnu filozofsku erudiciju.

_________________________________________________________________________