Novinar, književnik, etnograf i publicista Dragutin Dragiša Lapčević poslednji je od starih užičkih socijalista osnivača Srpske socijaldemokratske partije. Rodjen je u Užicu 1867. godine, živeo je u Požegi i Beogradu, gde je i umro 1939. godine. Iako je obrazovanjem bio najneškolovaniji od užičke "socijalističke petorke" (uz Topalovića, Tucovića, Popovića i Dragovića), jer je završio samo tri razreda osnovne škole, delom ih je u ponečemu i nadmašio.

Lapčević je, naime, pored toga što je kao novinar uspeo da izgradi solidnu pismenost i stil, govorio nemački, prevodio sa ruskog i bugarskog (služio se i češkim i slovenačkim jezikom), poznat kao autor niza kratkih studija vezanih za socijalne, etnološke i folklorističke pojave i probleme, koje je tumačio u duhu istorijskog materijalizma i marksizma. Objavio je oko pedeset radova i nekoliko prevoda socijalističkih teoretičara, uglavnom ruskih. U srbijanskom socijalističkom pokretu, kojem je pripadao do Vukovarskog kongresa (iako se iz vrha SSDP povukao još 1914), kada je odbio da pristupi boljševicima, važio je za pravog narodnog tribuna.

Lapčevićeva verzija marksizma i naučne teorije socijalizma varirala je izmedju komunističke i socijaldemokratske, a u delatnosti - od teoretičarske do sindikalističke. Idejno i programski, ostao je dosledan Drugoj internacionali i austromarksistima, naročito Kauckom, dok su od ruskih teoretičara na njega uticali Trocki, Plehanov i socijalisti 19. veka. Lenjina i delatnost Treće internacionale nikada nije smatrao za pravi socijalistički izvor teorije i prakse. To znači da je uvek naglašavao humanističku stranu borbe za socijalizam.

Njegov intelektualni uzor kod Srba bio je Svetozar Marković. Smatrajući da je ideja socijalizma realna samo medju radnicima, Lapčević je kritikovao pokušaje komunista da od seljaka prave proletere. Stoga je i pokušavao da od 1926. godine stvori jedinstven sindikalni pokret na principima političke neutralnosti i distanciranja od jugoslovenskih komunistia i socijalista Živka Topalovića. Kao nacionalista, iako je podržavao ideju Balkanske federacije, govorio je o Bosni i Makedoniji kao o "klasičnim srpskim zemljama".

Po Dragiši Lapčeviću, osnov nauke o društvu temelji se na poznavanju prirodnih zakona i "objektivnih faktora" specifičnog toka istorije i zakonitosti razvitka društvenih pojava, na prvom mestu ekonomskih. Celokupna radnička borba, koja mora biti evolutivna dok ne postane moguća kao revolucionarna, mora se voditit za čoveka kao samosvrhu, nikako upotrebom ljudi kao instrumenata za apstraktnu slobodu i nedostižne ideale koji ostaju budućnosti. Za ostvarenje novog društva, pored ekonomskih pretpostavki neophodan je i veliki moralni preobražaj čovečanstva koji se mora postići emancipacijom pretežnog njegovog dela- radništva. U etici je Lapčević zastupao moralni princip individualne i kolektivne solidarnosti i zlatno pravilo postupanja. U estetičkoj teoriji bio je realista i determinista, a u pogledu religije umereni ateista jer je priznavao prosvetiteljsku ulogu crkve u razvoju društvene svesti.

Najvažnija dela Dragiše Lapčevića su "Istorija socijalizma u Srbiji" (1922), "Rat i srpska socijalna demokratija" (1925) i "Položaj radničke klase u Srbiji" (1928), koje je pisao inspirisan Engelsom.

NEDELJKO DIVAC
(1883-1972)

Krugu socijalista Živka Topalovića i Dragiše Lapčevića pripadao je i biolog Nedeljko Divac, akademik i naš prvi prevodilac Darvina. I Divac je takodje bio član Srpske socijaldemokratske partije.

Rodjen je u Prijepolju, a u Užicu je bio profesor na Pedagoškoj akademiji. Divčevo opredeljenje u filozofiji prirode, odnosno biologiji, nalazi se između Darvinove teorije o poreklu vrsta i učenja evolucioniste Augusta Vajsmana. Pored glavnih dela - "Lamark-Darvin-Vajsman" iz 1911. godine, "Lamarkizam i neodarvinizam" (1912) i "Problem nasledja u biologiji" (1912), Divac je poznat kao socijalistički populizator i autor velikog broja članaka iz oblasti socijalne filozofije i publicistike.

_________________________________________________________________________