UŽICE OTVARA DVERI

Priča o Užicu, o užičkom krajoliku, nastalom u serpentinskom i krečnjačkom, ponekad karstnom tlu planina - Tare, Zlatibora, Murtenice, Javora, Golije, Mučnja, Zlatara, Jadovnika, Kamene Gore i kojih sve visokih gora, oku zamamnih visoravni - mačkatske, zlatiborske, ili visoravni Ponikve, uvala i kotlina, kanjona, čudesnih kanjona brzih i bistrih planinskih reka - Drine, Lima, Uvca, Djetinje, Moravice, Rzava, Mileševke, i mnogih čarobnica nemira, kakve su kroz stenovite masive vekovima klesale, i vajale lepotu, ima ta priča svoje početke kazivanjem o Užicu kakvog nema, ili još dalje o postojanjima njegovim zapretenim u beskraj minulog. A prošlost daleka, i veoma daleka, govori tragovima nastalih i nestalih civilizacija sve do praistorije ljudske. Radoznalost arheologa bogato je ovde nagradjivana brojnim nalazištima, staništima Kelta i Ilira, podanika Rimskog, žitelja Vizantijskog carstva i tako redom do velikih seoba naroda, naseljavanja i bitisanja Slovena u ovom delu balkanskih prostora. Možda su mnogi ključi grada Užica, srednjovekovnog ili orijentalnog, novijeg, rodjenog u razmedju XIX i XX veka, pa Užica iz prvog pedesetljeća u veku koji traje, otplovili u svet bujicama nemirnih voda i još nemirnijih vremena do dalekih i mnogih ušća u svetu. Tako su, čini se iskonska potreba čoveka ovoga tla za svetom, i drevna, i burna istorija, Užicu za sva vremena otvorili dveri. SREDNJOVEKOVNA PROŠLOST Koliko u daleku prošlost seže pamćenje Užica pouzdano se ne zna, ali je posigurno da je Užice deo srednjovekovne srpske države Stevana Nemanje, "...skupljača izgubljenih delova svog otačestva, a i obnovitelja" - kako je isticao sin mu Stevan Prvovenčani - i znatnih potomaka njegovih. Iz mnogih nastajanja i nestajanja u užičkom kraju, poprištu ratova i buna, bitaka i razaranja, opstale su razvaline srednjovekovnih utvrdjenja - grad Užice, Severin, Jagat, Kovin, Mileševac, nešto tek tragom - ostaci trgova, crkava, i manastira kao i zadužbina srpskih vladara i velmoža - Bela crkva karanska, Arilje, Mileševo i tolika druga svedočanstva kulturnog nasledja srpskog naroda. SVETLO PISMENOSTI U vreme Nemanjića i kasnije, za vremena turskog, crkve i manastiri bili su značajni ili jedini centri širenja pismenosti i srpske kulture. U XIII veku u Arilju je podignuta crkva posvećena svetom Ahiliju, zadužbina kralja Dragutina. Užice je centralno mesto Moravske episkopije koju je osnovao najznatniji za srpsku kulturu, za vertikalu srpske duhovnosti, medju potomcima Nemanjinim - Sava Nemanjić. Manastir u Mileševu podigao je kralj Vladislav (1234-1235. godine), a Belu crkvu karansku podiže župan Brajan. U manastiru Rujnu i Mrkšinoj crkvi štampale su se knjige još u XVI veku. Posle rušenja i paljenja Mrkšine crkve, manastira Godovika i Bele Crkve u Karanu i paljenja i razaranja po drugim mestima, kaludjeri su se sklanjali u manastire Ovčarsko-kablarske klisure. Tu su "izbegli kaludjeri nastavili svoj rad, pa i pisanje knjiga". U XVII veku u manastiru Rači, kod Bajine Bašte, radila je srpska prepisivačka škola. Ostala su iza tih duhovnika i umnika, srpskih kaludjera, dela, iako retka, trajna i značajna, prebogati izvori za sva vremena.

PAD SRBIJE Pod tursku vlast Užice je potpalo 1463. godine. Otomanski period je ostavio premalo traga u Užicu danas, možda tek po koju kuću sa pečatom orijentalne arhitekture u predelu Carine, dela staroga Užica. Izvesno je da su vekovi robovanja Turcima jednoj srednjevekovnoj srpskoj državi u usponu, užičkom kraju i ovom gradu, u srednjem veku tranzitnom i trgovačkom centru, oduzeli sopstveni normalni napredak i uzlete. Taj turski period je imao svoje tokove. Engleski putopisac Andrej Arčibald Paton beleži da mu je jednom u razgovoru sa šest aga o prošlosti Užica saopšteno da je to bila varoš koja je krajem XVIII veka imala neverovatan broj od 12.000 kuća, ili oko 60.000 stanovnika. Deo te legende je i pesma o Užicu "Malom Carigradu" koju je Vuk Karadžić objavio u Beču 1841. godine. Užice je i u turskom vremenu važan privredni centar, sa razvijenim zanatstvom i trgovinom, pa i najveća varoš u Srbiji posle Beograda. OSLOBODJENJE Karadjordjevi ustanici pod Voždovom komandom samo su nakratko u prvom ustanku doneli Užicu slobodu. U borbi za konačni progon Turaka i oslobodjenje 1862. godine žrtvovano je Užice, i po treći put, ali ovoga puta do temelja, spaljeno. Od tada srpsko i konačno slobodno Užice kao da je htelo da nadoknadi vekovni zaostatak i stigne evropske gradove, gradove naroda sretnije istorije, ponovo se radjajući iz pepela kao Feniks i umnožavajući se brojčano i stvaralačkim zanosima. PROCVAT UŽICA Već prve decenije po oslobodjenju od Turaka u znaku su procvata Užica kao trgovinske varoši. Uostalom trgovina je tradicionalno svojstvo toga podneblja. Najbolji dubrovački trgovci još u nemanjićkom periodu borave u Užicu, a po hanovima u užičkom kraju u turskom vremenu opsedaju grčki, arapski i persijski trgovci. Odlaskom Turaka Užice se naglo urbanizuje i ekonomski napreduje, a to se odražava i na način života srpskih trgovačkih i zanatlijskih porodica i sve brojnijeg doseljenog srpskog stanovništva. Profesor Mirko Popović u svojoj istoriji Užica beleži: "Od 1862-1880. godine Srbi u Užicu proživljavaju 'zlatno doba'. Gospodari i naslednici svega onog što se uradilo i steklo u vremenu od dva veka, oni uživaju u tom bogatstvu i blagostanju. To je za njih vreme ludog uživanja i neobičnog bogaćenja ('... padala je para kao kiša na svakom poslu'). Tada su se Užičani slavili svojim bogatstvom i raskošnim životom. Ničim se ne može osporiti izuzetna preduzimljivost Užičana toga vremena. Njima zahvaljujući na pomolu je rodjenje jedne urbane celine poput evropskih gradova, znatno nagoveštene već prvim urbanističkim planom grada iz 1863. godine. Generalni urbanistički plan Užica nastao 1891. godine dalje će razviti skalu kvaliteta urbanističkih rešenja. Osmišljeno je pet otvorenih prostora. U varoši je ležala "Obilićeva pijaca" (Rakijska), kod nove crkve "Pijaca sv. Djordja", a u njenom neposrednom nastavku "Karadjordjeva pijaca", u jezgru čaršije "Knez-Miloševa pijaca" (nova pijaca, ili kasnije Žitna pijaca) i, najzad, na kraju čaršije bila je "Svetosavska pijaca" (Drvarska). Smena otvorenih pijačnih površina i uskih čaršijskih tokova u mnogome podseća na zahteve koje će uskraj prošlog stoleća istaći poznati teoretičar grada Kamilo Zite. Otvoreni prostor dveju pijaca, Pijace sv. Djordja i Karadjordjeve pijace, činio se kao

forum grada. Na tom prostoru su se sticali Nova crkva sv. Djordja (1842), Načelstvo okružno (1862), zgrada Opštine, Grčki konzulat, otmena Janjićeva kafana... HIDROCENTRALA U osvitu dvadesetog stoleća preduzimljivi Užičani još jednom će saopštiti o sebi, o svojoj visprenosti, u eri industrijske revolucije. Posle Nijagarinih vodopada, najpre Rajski otoci brze Djetinje oživotvoriće Teslin epohalni pronalazak, a Užice će dobiti "čudo od svetlosti". Ostvariše se proricanja njegovih proroka Tarabića i "bi ono što ne može biti, sinu vidjelo iz reke". Užičani podigoše prvu hidrocentralu "jednu privrednu i kulturnu ustanovu kakve ne beše do tada u našoj zemlji" - tako zabeleži njen savremenik. I krenulo je novo vreme. Na tradiciji tkačkih zanata nastaće Tkačnica a s njom i najstarija industrijska proizvodnja u ovom kraju. Tekstilna industrija prethodi svemu što će doći - fabrici koža, fabrici oružja i mnogim kasnijim. PREDUZIMLJIVI UŽIČANI Pod ovim nebom radjali su se čudesni ljudi - hajduci i proroci, ratnici i duhovnici, političari i pesnici, umešni trgovci i veliki naučnici, preduzetnici i vrsni umetnici... Demokratska i progresivna Srbija s kraja XIX i prvih decenija XX veka dala je mnogo etički formiranih ljudi, punih čvrsta karaktera, stabilne humanističke i duhovne orijentacije i širokih socijalnih osećaja. Ali kao da su se takve ličnosti u užičkom kraju odjednom pojavile u mnoštvu koje se, izvan državne metropole, teško moglo naći u to vreme u Srbiji. Narodni tribuni radikalskog, a zatim i socijalističkog pokreta, kao što su bili prota Milan Djurić i Dragiša Lapčević, zatim teoretičari i ideolozi radničkog pokreta Radovan Dragović, Dimitrije Tucović i Dušan Popović, književnik Milutin Uskoković, veliki naučnik filolog Ljubomir Stojanović, filozofi Dragiša Djurić i Miloš Perović, profesori univerziteta Milić Radovanović i Branko Popović, ratni slikar 1912-1918. godine Mihailo Milovanović, glumac i voditelj putujućih pozorišta Mihailo Marković, pored niza drugih značajnih ličnosti, bili su odraz potrebe i traženja novih puteva i rešenja za društveno-ekonomsku, nacionalno-političku i intelektualnu i kulturnu problematiku svoga vremena. Oni su, genetički, predstavljali sintezu socijalnih, psihičkih i moralnih kvaliteta koji su se tako skladno i sigurno konstituisali u etničkom erskom varijetetu, tipičnom za Užice i užički kraj. SAVREMENI GRAD Prebogata istorijska i kulturna prošlost, tradicionalna moralna i duhovna snaga i posle Drugog svetskog rata, stravičnog po surovim posledicama, u slobodnoj zemlji ponovo je okrilatila. Užice u vreme obnove i izgradnje sve više dobija izgled modernog grada, niču nove ulice i trgovi, moderne višespratnice, da bi izraslo u razvijeni privredni, društveni i kulturni centar Zapadne Srbije. Vrednosti privrede od pre rata obnovljene su a nove ustanovljene. U periodu posle 1950. godine započinje intenzivan i kontinuiran industrijski razvoj. Razvijaju se potpuno nove industrijske grane, ranije ovde nepoznate, kao obojena metalurgija, hemijska industrija, ili gradjevinarstvo, drumski saobraćaj i nove privredne grane. Od grada koji je pred Drugi svetski rat imao osam hiljada stanovnika, do konačnog oslobodjenja decembra 1944. godine desetkovanih, nikao je gotovo nov grad u kome danas živi skoro 60.000 stanovnika.