Prema velikom i naglom zaokretu Drine, na manjem zaravanku pored rečice Rače, medju ograncima planine Tare, šumovitih kosa i povijaraca, suženih vidika, okićen "borjem i mramorjem", nalazi se manastir svetog Hristovog Vaznesenja u Rači.

Najverovatnije kao zadužbina kralja Dragutina Nemanjića (vladao 1276-1282), manastir je izrastao iz dubina srednjeg veka, u tokovima dramatičnih vremenskih mena, kada je srpska srednjovekovna država na Balkanu bila u ekspanziji, doživljavala politički, ekonomski i duhovni uzlet na osnovama pravoslavlja i vizantijskog kulturnog nasledja. Bogomolja u Rači bila je udaljena od glavnih komunikacija i središta srpske države, živela na njenoj "ivici", pored granice prema Bosni, na stalnom oprezu i iščekivanju, prostoru gde su se sučeljavali uticaji Istoka i Zapada, bogumilske jeresi i pravoslavlja, a zatim počeo prodor islama i osećali uticaji katoličanstva.

Da bi imao oslonac, podršku i duhovno uporište crkve u ostvarivanju političkih ambicija, kralj Dragutin Nemanjić je poklanjao posebnu pažnju izgradnji crkava i manastira u pograničnim krajevima zapadne Srbije. Pouzdano se zna, na ovom širokom prostoru pored Drine, za vreme njegove vladavine izrasle su dve bogomolje: monumentalna crkva Svetog Ahilija u Arilju, u prepoznatljivom stilu raške škole (obnovljena), i manastir Tronoša, zadužbina vladareve žene Katarine. Na osnovu kasnijih izvora, zapisa i letopisa, zaključuje se da je tada (izmedju 1273-1275) izgradjen i hram Hristovog Vaznesenja u Rači. Na taj način ojačao je uticaj kralja Dragutina, osnaženo pravoslavlje u perifernim delovima države.

Manastir je tri puta spaljivan, rušen i pljačkan: posle 1459, 1688. (1690) i 1813. godine, ali je u suočavanju sa tragičnom sudbinom i dušmanima koji su hteli da zatru tragove njegovog postojanja, istrajavao i jačao nacionalno biće. Najzad, u oslobodjenoj Srbiji kneza Miloša, u osvitu 19. veka, hram u Rači je ponovo zablistao nekadašnjim sjajem (1826), kada su na monumentalnom crkvenom zdanju završeni gradjevinski radovi.

KRENU SVA SRPSKA ZEMLJA...

Na izmaku 17. veka počinju neprijateljstva i odmeravanje snaga dva carstva na prostoru Balkana - izmedju Austrije i Turske. U suočavanju s ratnim iskušenjima, okupljeni oko pravoslavne crkve i narodnih prvaka, u vremenu olujnog dešavanja, Srbi su očekivali skoro oslobodjenje, povezivali svoju sudbinu sa hrišćanskom Evropom. Počeli su narodni ustanci u zapadnoj Srbiji, pa i oko manastrira Rače, a u cilju pomaganja austrijske vojske u pobedonosnom pohodu. Najveći dometi u tokovima neizvesnih i promenljivih borbi predstavlja oslobodjenje Užica i Sokola.

Krajem 1688. godine, medjutim, menja se odnos snaga. Austrijanci odstupaju iz Srbije, a nejedinstveni ustanici malaksavaju i povlače se ispred nadmoćne osmanlijske vojske. Iza krvave ratne scene ostala su spaljena sela, razorene kuće, porušene crkve, opustela naselja. Stradao je i manastir Rača, a u istoriji su podeljena mišljenja da li je porušen 1688. ili 1690. godine.

U nepreglednoj bujici stradalnika i ojadjenika, koje je predvodio patrijarh Arsenije III Čarnojević, bio je i narod iz Sokolske nahije, iz krajeva oko Drine. Medju njima nalazili su se i kaludjeri manastira Rače. Kretali su se prema nepoznatim krajevima, novim vidicima, znali su da ih očekuje sudbinsko trpljenje. Na dugom i teškom putu, iznemogli i klonuli, monasi su zajedno s narodom, pred neprolaznošću onoga u šta su verovali i čemu su se molili i služili, nosili crkvene stvari, knjige, rukopise, krstove, svete sasude, mošti srpskih svetitelja...

DALEKO OD ZAVIČAJA

Daleko od zavičaja, u tudjini, na širokim prostorima Podunavlja, medju brojnim izbeglicama, našli su se i odbegli monasi manastira Hristovog Vaznesenja iz Rače; njihova bratstva rasula su se širom Ugarske. Na osnovama glasovite prepisivačke škole u Rači, njenim izdancima u manastirima Fruške Gore i Sentandreji, oni su nastavili neumornu delatnost u "jedinoj srpskoj skriptoriji". Tako su "najuspešnije premostili duhovne vrednosti našeg srednjeg veka sa novim razdobljem naše kulture". Sem toga, račanski kaludjeri razvili su svest "o postojanju jedne izgubljene istorijske otadžbine s brojnim manastirima koji su je ukrašavali".

Kao podsećanje na manastir Raču i emotivnu vezu sa postojbinom, duhovni poslenici sa obala Drine s ponosom su dodavali svom imenu Račani. Ima, medjutim, mišljenja da ime Račanin nije samo odrednica "koja kazuje da neko živi ili je živeo u Rači i da pripada bratstvu manastira Rače, nego je postalo pojam koji označava i pripadanje jednom drugom bratstvu: račanskoj književnoj i prepisivačkoj školi".

Kaludjeri manastira Rače, začetnici i vesnici nove srpske književnosti: Kiprijan, Jerotej i Gavril Stefanović Venclović, rukopisno su iskazali tekstove, uglavnom crkvene sadržine, na srpskoslovenskom jeziku, sa sve većim primesama narodnog govornog jezika, odnosno "srpske recenzije staroslovenskog jezika". Na taj način potvrdjivali su svetosavsku duhovnost, jačali svest o povezanosti srpskog naroda u jedinstveno nacionalno biće.

NOVO RADJANJE MANASTIRA

Spomenik Hadži Melentiju

Kaludjeri manastira Tronoše: Melentije Stefanović, Josif i Isaija, nošeni monaškim zanosom, upornošću i podvizima duha imali su naum (1794) da na temeljima "carske slavenoserbske lavre" u Rači sazidaju novo crkveno zdanje i tako produže trajanje značajnog belega srednjovekovne duhovnosti, koja je, inače, prema izvorima opustela i bila u ruševinama više od jednog veka.

Sredinom 1794. godine Melentije Stefanović polazi na nepoznati i daleki put u Jerusalim, na hadžiluk, što je bio ideal svakoga postrižnika. U povratku sa poklonjenja Hristovom grobu, on svrati u Carigrad i uz posredovanje i pomoć Vaseljenskog patrijarha dobije dozvolu od sultana Selima III da obnovi manastir Raču.

Tako je, avgusta 1795. godine, počela obnova svetilišta u Rači..."Pričaju, piše arhimandrit Firmilijan, da je Hadži Melentije uspeo da nova Rača bude baš onakva kakva je bila stara. Ovo svoje veliko i svešteno delo svršio je Hadži Melentije 1799. godine, 8. septembra".

TREĆE RUŠENJE I NOVA OBNOVA RAČE

Za vreme propasti Karadjordjeve Srbije (1813), Turci su prešli Drinu na Rači kod Pljeskova (Bajine Bašte) i u vrtlozima srpskog poraza doneli zlo i strah, počeli da seju pustoš, ubijaju narod, odvode roblje... Ponovo su reke izbeglica iz ovih krajeva krenule na sever, a sa njima i mnoge ustaničke vojvode. Hadži Melentije je prešao u Austriju kod Šapca, jedno vreme boravio u manastiru Feneku, a zatim u drugim bogomoljama Fruške Gore.

Po treći put manastir Rača preživljava teške dane. Smrt se nadnela nad hram da nagovesti uznesenje i novo radjanje. Osmanlije su u pobedničkom zanosu razorili i zapalili crkvu Hristovog Vaznesenja kako bi presekli njeno postojanje i trajanje, pretvorili bogomolju u ruševine i pepeo, ali su ostala u narodnom pamćenju stradanja naroda i kaludjera u odbrani svetilišta.

* * *

Hadži Melentije Stefanović, arhimandrit manastira Rače, koji se posle pada Karadjordjeve Srbije 1813. godine nalazio u manastirima Fruške Gore, pažljivo je pratio pripreme knezova Sokolske nahije za obnovu hrama u Rači, odobravao njihove predloge, namere, planove, graditeljske poduhvate i inicijative. Održavao je vezu sa račanskim kaludjerskim bratstvom, koje se privremeno nalazilo u raznim crkvama, najviše u Dubu, u crkvi brvnari.

Hadži Melentijev barjak

Uskoro, kada su se stišale i oslabile medjusobice kneza Miloša i vojvoda, političkih protivnika u borbi za vlast, najverovatnije 1818. godine, došao je "iz preka" stari hadžija. Zatekao je srušen i napušten manastir, osamljen, zarastao u korov, kao u prvom susretu posle dolaska iz manastira Tronoše. Ponovo su ga zaokupile misli i želje, pokrenula osećanja da počne treća obnova manastira Rače. Odmah se sastao u Beogradu sa knezom Milošem, "prijateljem i ratnim drugom". Naišao je na razumevanje i pomoć. "Vrhovni gospodar" je jednim zvaničnim aktom u smislu naredbe, Objavlenijem, oslobodio Račane plaćanja poreza, što je još više osmelilo hadžiju i podstakao Sokoljane da istraju u smelom neimarskom poduhvatu.

Hadži Melentije Stefanović nije dočekao da vidi obnovljeni hram Hristovog Vaznesenja. Razočaran, povukao se u monašku samoću. Preminuo je 27. marta 1824. godine "u manastiru Rači, i tu je ukopan", a kasnije je arhimandrit Maksim Miletić "premestio hadžijin grob na najuglednije mesto u porti", sa desne strane kod ulaza u crkvu. Posle sto godina (1924), blagodarni i zahvalni parohijani i iguman Zaharije Popović otkrili su veličanstveni beleg, spomen obeležje zaslužnom arhimandritu manastira Rače, a pridružili su se njegovoj seni 408 boraca poginulih u ratovima 1912-1918.

U jesen 1826. godine privedeni su kraju gradjevinski radovi na manastiru u Rači. Blagodareći trudu naroda Sokolske nahije, pomoći arhimandrita Mojsija, prilozima i staranjem kneza Miloša, na mestu ranijeg zgariša i ruševina, posle skidanja skela otkrila je lice lepa i skladna gradjevina, jednobrodna i monumentalna, po meri i potrebama naroda znalački arhitektonski oblikovana, tako da je vraćen stari sjaj bogomolje. Novo crkveno zdanje ne zaostaje po izgledu i dimenzijama iza dometa srednjovekovnih neimara iz vremena kralja Dragutina Nemanjića.

* * *

Blagodareći znatnoj uštedjevini arhimandrita Moje Jovanovića, trudu i zalaganju užičkog episkopa Nikifora Maksimovića, kaludjera i arhimandrita Melentija Kremanca i okružnog načelnika Jovana Mićića, do početka 1840. godine na izdancima srednjovekovne lavre iznikao je hram pobožnosti u Rači, a pored njega i ostala crkvena zdanja.

Manastir Rača

Za vreme vladavine Ustavobranitelja preduzimaju se novi gradjevinski poduhvati u manastiru Rači. Ambiciozni iguman Serafim (1846-1860), uz pomoć ktitora i "otečestva", sa smislom i ukusom za izgradnju, dao je lep doprinos u živopisanju crkve i i podizanju pomoćnih gradjevina. Umesto stare, drvene zvonare, pored hrama je sagradjena nova od kamenih blokova, koja se harmonično arhitektonski uklapa u jednu manastirsku celinu.

Crkveno zdanje u Rači relativno je velikih dimenzija. Dužina podužnog broda, zajedno sa apsidom i debljinom zidova, iznosi oko 23 metra, a širina oko 8,5 metara. Transept ima dužinu oko 15,5 metara, a širinu oko 9 metara. Visina grebena krova podužnog broda je 12,5 metara, a krova kubeta do podnožja krsta oko 20 metara.