Bitka na Kajmakčalanu – Užičani iz 4. puka u prvim redovima

Piše Igor Gojković

Tokom jedne od najvećih epopeja naše ratne istorije, 30. septembra 1916. srpska vojska osvojila je vrh Kajmakčalana, čuvenu kotu 2525.

Te subote 30. septembra 1916. godine, bio je 19. dan krvave bitke na Kajmakčalanu. Sa grčke teritorije napadala je Drinska divizija pukovnika Krste Smiljanića, a na polukružnoj planinskoj gredi sa dominantnim visovima Starkov grob – Starkov zub – Sivi breg – Kajmakčalan – Kočobej – Floka, kuda je prolazila državna granica Kraljevine Srbije, nalazili su se Bugari u utvrđenim sistemima rovova, odakle su im, kao na dlanu, bili na nišanu položaji srpskih jedinica.

Ipak, bez obzira na ogromne gubitke, nedostatak artiljerijske municije, svakodnevnu maglu, sneg, polarnu hladnoću i orkanski vetar koji je nosio sve pred sobom, misli svih srpskih vojnika bile su usmerene ka koti 2525 koja ih je magično privlačila, jer je na tom kamenitom vrhu počinjala njihova Srbija, iz koje su već deset meseci bili izgnani.

Spomen-kapela na vrhu Kajmačalana u kojoj su sahranjeni poginuli srpski borci / Snimio R. Mutavdžić

Kajmakčalan sa svojom visinom od 2.525 metara bio je tog septembra 1916. godine taktički i strategijski ključ za celokupni srpski deo Solunskog fronta, jer se bez njegovog zauzimanja nije moglo dalje ka Bitolju. Bila je to, a i danas je, gola kamena visinska pustinja, obrasla planinskom travom, bez ijednog drveta koje bi vojnicima pružilo bilo kakav zaklon.

Veliki Rzav, Orlovača, Ravni

Početni položaji Drinske divizije nalazili su se niže od utvrđenih bugarskih pozicija čak za hiljadu metara visine, a plitki rovovi iskopani u kamenu pružali su slabu zaštitu od bugarskih kuršuma i artiljerije.  

Početak bitke

Od 12. septembra, kada je počela bitka, prema Kajmakčalanu, Kočobeju i Floki nadirali su Valjevci iz 5. puka pukovnika Vojislava Čolakovića, prema Sivom bregu Užičani iz 4.puka pukovnika Vojislava Pavlovića, a prema Starkovom zubu Šapčani iz 6.puka pukovnika Jevrema Mihailovića. Uskoro su prema vrhu Kajmakčalana upućeni i Valjevci iz 17.puka pukovnika Alekse Stojšića.

U žestokoj i krvavoj borbi 18.septembra, koja se prsa u prsa vodila za svaki metar zemljišta uz pomoć puške, bombe, bajoneta, noža i kundaka, Valjevci su uspeli da zauzmu vrh Kajmakčalana. Čast da pobode srpsku zastavu na osmatračnicu bugarskog komandanta na koti 2525 pripala je komandiru 2. čete 1. bataljona 5.puka kapetanu I klase Bošku Bulatoviću iz Rečina kod Kolašina.

Ali pod okriljem mraka i guste magle, još iste večeri Bugari su povratili vrh i odbacili 5. i 17.puk na rub Kajmakčalanskog platoa. Poginuo je te noći i kapetan Bulatović, a ukupni srpski gubici iznosili su 619 poginulih i ranjenih boraca.

Sledili su dani žestokih borbi, u kojima su i Srbi i Bugari napadali, da bi  26. septembra bugarske snage izvršile snažan kontra-napad tokom koga su odbacile srpske jedinice praktično na početne položaje. Samo toga dana Drinska divizija imala je 1.259 ljudi izbačenih iz stroja.

Odlučujući napad

Zastoj na Kajmakčalanu kočio je napredovanje ostalih srpskih jedinica prema Bitolju, pa je Vrhovna komanda pojačala Drinsku diviziju stavivši pod njenu komandu 7. beogradski puk pukovnika Jovana Jovanovića, Dobrovoljački odred potpukovnika Vojina Popovića – Vojvode Vuka i 3. bataljon 8. požarevačkog puka potpukovnika Danila Belimarkovića.

Do odlučujućeg napada na Kajmakčalan došlo je u subotu 30. septembra 1916. godine. Dan je osvanuo vedar i mrazovit, bez ijednog oblaka, što je bila retkost za Kajmakčalan. U 05.45 otpočela je uraganska artiljerijska paljba iz svih raspoloživih srpskih i francuskih topova, koja je trajala gotovo šest sati. Na Kajmakčalanu je sve gorelo, i trava i kamen.

U prvoj borbenoj liniji bili su raspoređeni četnici iz Dobrovoljačkog odreda, Beograđani iz 7.puka i Valjevci iz 5.puka. U drugoj liniji su se nalazili Užičani iz 4.puka i Valjevci iz 17.puka. 

Kada je artiljerija prenela svoju vatru sa bugarskih rovova na sam vrh Kajmakčalana, u 11.30 naređen je odsudni napad. Pojedini bugarski vojnici pokušavali su da pobegnu, ali su ih njihovi oficiri sa revolverima vraćali nazad u rovove, a dosta njih je i poblesavelo od kanonada srpske artiljerije. Pored dotad neviđenog dima i haosa od eksplozija srpskih granata, na bojište se u tom trenutku spustila i tamna zavesa magle guste kao testo.

Osvajanje kote 2525

Oko podneva prvi je na juriš sa uzvicima „Živela Srbija!” krenuo Dobrovoljački odred, a uskoro za njim 7. i 5.puk. Četnici su uz pomoć bombi i bajoneta upali u neprijateljske rovove gde je nastalo gušanje i borba prsa u prsa, iz koje su bugarski vojnici pokušavali da pobegnu i izvuku žive glave.

Napredujući dalje po magli kroz lavirinte rovova, oslanjajući se jedino na sluh, iako sam vrh Kajmakčalana nije bio pravac njihovog napada, četnici iz 4.čete 3.bataljona Dobrovoljačkog odreda pod komandom rezervnog kapetana II klase Milivoja Dinića iz Kragujevca uspeli su oko 12.45 da osvoje kotu 2525, i nateraju Bugare da se razbeže na sve strane. Uskoro su na kajmakčalanski plato, desno od četnika, izbili i Beograđani i Valjevci. Rovovi su ostali prepuni leševa bugarskih vojnika.

Kada je stigao komandant 1. bataljona 7.puka potpukovnik Dušan Nedeljković, komandant Dobrovoljačkog odreda Vojvoda Vuk mu je predao Kajmakčalan uz potvrdu da su njegovi četnici prvi zauzeli kotu 2525.

Srpski grobovi na Kajmakčalanu

Naredna tri dana vodile su se borbe za zauzimanje susednih vrhova Kočobej, Sivi breg, Starkov zub, Starkov grob i Floka, bez čijeg osvajanja pobeda na vrhu Kajmakčalana ne bi bila osigurana.

Junaci Drinske divizije

Drinska divizija je puna 22 dana vodila krvave borbe na Kajmakčalanu, zauzimajući jurišima rov po rov, kamen po kamen, tačku po tačku. Krvavi bilans su 3.804 čoveka izbačena iz stroja, od toga 39 poginulih oficira (među kojima i tri komandanta bataljona) i 747 poginulih podoficira, kaplara i redova. Prema bugarskim izvorima, njihovi gubici iznosili su 1.927 ubijenih i 6.067 ranjenih oficira i vojnika.  

Sjajna pobeda srpske vojske na Kajmakčalanu, posle katastrofalne 1915.godine, kada je nemačka vrhovna komanda nadmeno objavila da su Srbija i srpska vojska prestale da postoje, pokazala je tada celom svetu da srpska vojska postoji, da se opet bori i da pobeđuje.

Usledile su bitke u okuci Crne Reke i oslobođenje Bitolja, čime se veći deo srpske vojske ponovo našao na tlu svoje otadžbine, što je imalo veliki moralni značaj za svakog srpskog vojnika, ali i ogroman politički značaj za Kraljevinu Srbiju te jeseni 1916. godine.

Spomen-kapela za nezaborav

Vrhovni komandant Srpske vojske regent Aleksandar Karađorđević, naredio je  odmah nakon osvajanja Kajmakčalana da se na njegovom najvišem vrhu podigne spomen kapela i u nju sahrane kosti svih srpskih boraca. Kapelu je sagradio pukovnik Radisav Stanojlović uz duhovne savete arhimandrida Joakima Bjedova, dobrovoljca iz Amerike.

Grupa oficira Vojske Srbije analizira bitku na Kajmakčalanu u okviru studijskog putovanja 2018. godine / Snimio R. Mutavdžić

Svečano je osvećena na dvogodišnjicu zauzeća Kajmakčalana 30. septembra 1918. godine, u momentu kada su srpske trupe nakon proboja Solunskog fronta pobedonosno oslobađale Srbiju.

Zvonara i crkveni dom pored kapele podignuti su tokom 1928. godine, a kosturnica 1935. godine i u nju su položene kosti 118 srpskih junaka koji su do tada ostali sahranjeni na grčkoj teritoriji Kajmakčalana.

Taraturs krstarenje Perućac - Višegrad - Perućac

Podelite:

Mesta:

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *